A-Level ชีววิทยา · ระบบและการทำงานต่าง ๆ ของสัตว์และมนุษย์
ระบบขับถ่าย A-Level ชีววิทยา (ชีวะ) โจทย์ชี้ตำแหน่งบนภาพพร้อมเฉลย ลองทำจับเวลาได้
ข้อสอบให้ภาพไตหรือหน่วยไตมา แล้วให้คุณชี้ว่าจุดที่ลูกศรชี้คือโครงสร้างอะไรหรือทำหน้าที่อะไร วัดว่าคุณตามเส้นทางการกรองและการดูดกลับจากภาพได้แม่นแค่ไหน
อัปเดตล่าสุด
ข้อสอบระบบขับถ่ายถามอะไรบ้าง
ระบบขับถ่ายในข้อสอบ A-Level ชีววิทยาครอบคลุมการขับถ่ายของสัตว์กลุ่มต่างๆ และระบบขับถ่ายของมนุษย์ เนื้อหาส่วนมนุษย์เน้นไต ทางเดินปัสสาวะ และหน่วยไต ซึ่งเป็นจุดที่เกิดการกรอง การดูดกลับ และการหลั่งสารจริง จึงถูกถามบ่อยที่สุด
โจทย์มักให้ภาพผ่าไตที่เห็นเนื้อไตชั้นนอก เนื้อไตชั้นใน และกรวยไต หรือภาพหน่วยไตที่ไล่จากโกลเมอรูลัสกับโบว์แมนส์แคปซูล ผ่านท่อขดส่วนต้น ห่วงเฮนเล ท่อขดส่วนท้าย ไปจนถึงท่อรวม แล้วมีลูกศรชี้จุดหนึ่งให้คุณตอบว่าโครงสร้างนั้นชื่ออะไรหรือทำหน้าที่อะไร
กับดักที่พบบ่อยคือส่วนของหน่วยไตที่หน้าตาคล้ายกันแต่ทำหน้าที่ต่างกัน เช่น ท่อขดส่วนต้นกับท่อขดส่วนท้าย หรือขาลงกับขาขึ้นของห่วงเฮนเล และการจำให้ได้ว่าส่วนไหนของไตอยู่ชั้นนอกหรือชั้นใน คนที่จำได้แค่ชื่อจากตารางมักสับสนเมื่อภาพวาดคดเคี้ยวต่างจากในหนังสือ
ในแอป AllTCAS โจทย์ระบบขับถ่ายใช้ภาพจากตำราจริงที่มีลูกศรชี้โครงสร้างหนึ่งจุด บางข้อถามตรงว่าจุดนั้นคืออะไรหรือทำหน้าที่อะไร บางข้อกลับด้านให้คุณหาว่าจุด A ถึง E จุดไหนคือโครงสร้างที่โจทย์ถาม ตัวเลือกมี 5 ข้อ เฉลยอธิบายเหตุผลของทุกตัวเลือก และเลือกฝึกเฉพาะหัวข้อย่อยในบทได้
หัวข้อย่อยที่เลือกฝึกได้
- การขับถ่ายของสัตว์
- ไตและทางเดินปัสสาวะ
- การทำงานของหน่วยไต
- ไตกับดุลยภาพน้ำและโรคไต
วิธีอ่านภาพให้ตอบได้
- มองภาพรวมก่อนว่าเป็นภาพไตทั้งอัน ทางเดินปัสสาวะ หรือหน่วยไตเดี่ยว จากรูปร่างและขนาดของโครงสร้างในภาพ
- ถ้าเป็นภาพหน่วยไต ให้หาโกลเมอรูลัสก่อนเป็นจุดตั้งต้น แล้วไล่ตามทางที่ของเหลวไหลต่อไปทีละส่วนจนถึงจุดที่ลูกศรชี้
- ถ้าเป็นภาพผ่าไต ให้แยกเนื้อไตชั้นนอก เนื้อไตชั้นใน และกรวยไตก่อน เพราะแต่ละชั้นมีส่วนของหน่วยไตอยู่ต่างกัน
- ถ้าจำชื่อไม่ได้ให้นึกถึงหน้าที่ก่อน เช่น กลุ่มหลอดเลือดฝอยที่ถูกห่อด้วยถ้วยบางๆ คือจุดที่เกิดการกรองของเลือด
- อ่านตัวเลือกให้ครบทั้ง 5 ข้อก่อนตอบ เพราะตัวเลือกลวงมักเป็นส่วนข้างเคียงของหน่วยไตที่อยู่ในภาพเดียวกัน
- ถ้าโจทย์กลับด้านถามหาจุด A ถึง E ให้ทวนหน้าที่ของโครงสร้างที่ถามก่อน แล้วค่อยไล่หาตำแหน่งบนภาพที่ตรงกับหน้าที่นั้น
โจทย์ตัวอย่างระบบขับถ่ายพร้อมเฉลย
โจทย์ชุดนี้แต่งขึ้นเพื่ออธิบายรูปแบบ อ่านเฉลยทีละข้อหรือลองทำแบบจับเวลาก็ได้ ในแอปมีโจทย์ให้ฝึกไม่ซ้ำและเฉลยแสดงทีละขั้นบนหน้าจอ
ข้อ ๑
ภาพนี้เป็นแผนภาพหน่วยไตหนึ่งหน่วยกับหลอดเลือดที่ล้อมรอบ และท่อที่รับของเหลวต่อจากหน่วยไต จุดที่ลูกศรชี้ในภาพคือโครงสร้างใด
- ๑.ท่อขดส่วนปลาย
- ๒.ห่วงเฮนเลขาลง
- ๓.ท่อรวม
- ๔.วาซาเรกตา
- ๕.ท่อขดส่วนต้น
ดูเฉลยและวิธีคิด
คำตอบ: ข้อ ๓ ท่อรวม
จุดที่ชี้อยู่บนท่อเส้นใหญ่ที่วิ่งตรงลงมาทางขวาของภาพ มีท่อแขนงเล็กหลายเส้นมาเชื่อมเข้าตลอดแนว คุณต้องสังเกตว่าท่อนี้แยกออกมาจากตัวหน่วยไตที่ขดไปมาทางซ้าย และรับของเหลวจากหน่วยไตได้หลายหน่วย
ท่อรวมรับของเหลวจากท่อขดส่วนปลายของหน่วยไตหลายหน่วย แล้วนำลงผ่านเนื้อไตชั้นในไปยังกรวยไต ระหว่างทางยังดูดน้ำกลับได้มากหรือน้อยตามปริมาณฮอร์โมน ADH ตรงกับท่อเส้นใหญ่ที่จุดชี้ คำตอบจึงถูกต้อง
ท่อขดส่วนต้นและท่อขดส่วนปลายเป็นท่อที่ขดไปมาใกล้โบว์แมนส์แคปซูล เป็นส่วนหนึ่งของหน่วยไตหน่วยเดียว ไม่ใช่ท่อตรงที่มีแขนงจากหน่วยไตอื่นมาเชื่อมแบบจุดที่ชี้
ห่วงเฮนเลขาลงเป็นท่อที่ดิ่งลงไปในเนื้อไตชั้นในแล้วหักกลับขึ้นมาเป็นขาขึ้นเป็นรูปตัว U อยู่ในหน่วยไตหน่วยเดียว ไม่ได้รับของเหลวจากหน่วยไตอื่น
วาซาเรกตาเป็นหลอดเลือดฝอยที่วิ่งขนานไปกับห่วงเฮนเล ไม่ใช่ท่อที่ลำเลียงของเหลวที่ผ่านการกรองแล้ว
ข้อ ๒
ภาพนี้เป็นแผนภาพหน่วยไตพร้อมหลอดเลือดที่พันรอบท่อ จุดที่ลูกศรชี้คือห่วงเฮนเลขาขึ้น ทำหน้าที่ใด
- ๑.ดูดกลับโซเดียมไอออนออกจากท่อสู่เนื้อเยื่อรอบนอกอย่างต้องใช้พลังงาน โดยผนังท่อส่วนนี้ไม่ยอมให้น้ำซึมผ่าน ทำให้เนื้อไตชั้นในมีความเข้มข้นของสารสูงขึ้น
- ๒.กรองของเหลวออกจากเลือดเข้าสู่หน่วยไตเป็นขั้นแรก
- ๓.ดูดกลับน้ำและสารอาหารส่วนใหญ่กลับเข้าสู่เลือดทันทีหลังการกรอง
- ๔.ปรับปริมาณการดูดกลับน้ำขั้นสุดท้ายตามฮอร์โมนที่ควบคุมสมดุลน้ำของร่างกาย
- ๕.ลำเลียงปัสสาวะที่เกิดขึ้นแล้วออกจากหน่วยไตไปยังกรวยไต
ดูเฉลยและวิธีคิด
คำตอบ: ข้อ ๑ ดูดกลับโซเดียมไอออนออกจากท่อสู่เนื้อเยื่อรอบนอกอย่างต้องใช้พลังงาน โดยผนังท่อส่วนนี้ไม่ยอมให้น้ำซึมผ่าน ทำให้เนื้อไตชั้นในมีความเข้มข้นของสารสูงขึ้น
จุดที่ชี้อยู่บนท่อส่วนขาขึ้นของห่วงเฮนเล ซึ่งเป็นท่อที่พาของเหลวไหลกลับขึ้นไปทางเปลือกไต คุณต้องแยกจากขาลงที่อยู่คู่ขนานกันแต่มีคุณสมบัติของผนังท่อต่างกัน
ผนังท่อของห่วงเฮนเลขาขึ้นไม่ยอมให้น้ำซึมผ่าน แต่มีการลำเลียงโซเดียมไอออนออกจากท่อสู่เนื้อเยื่อรอบนอกแบบใช้พลังงาน ทำให้เนื้อไตชั้นในมีความเข้มข้นของสารละลายสูงขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่ทำให้ท่อรวมดูดน้ำกลับได้มากขึ้นภายหลัง ตรงกับตำแหน่งขาขึ้นในภาพ คำตอบจึงถูกต้อง
การกรองของเหลวออกจากเลือดเป็นขั้นแรกที่เกิดขึ้นที่โกลเมอรูลัสและโบว์แมนส์แคปซูล ไม่ใช่ที่ห่วงเฮนเลซึ่งอยู่ถัดมา
การดูดกลับน้ำและสารอาหารส่วนใหญ่ทันทีหลังกรองเป็นหน้าที่ของท่อขดส่วนต้น ไม่ใช่ห่วงเฮนเลขาขึ้น
การปรับดูดน้ำขั้นสุดท้ายตามฮอร์โมนเป็นหน้าที่ของท่อขดส่วนปลายและท่อรวม ส่วนการลำเลียงปัสสาวะออกจากหน่วยไตเป็นหน้าที่ของท่อรวมเช่นกัน ทั้งคู่อยู่คนละตำแหน่งกับจุดที่ชี้
ข้อ ๓
ภาพนี้เป็นภาพผ่าลำตัวไส้เดือนดิน 2 ปล้องที่มีเยื่อกั้นปล้องคั่นกลาง แสดงอวัยวะขับถ่ายที่เรียกว่าเนฟริเดียม จุดที่ลูกศรชี้คือโครงสร้างใด
- ๑.ท่อขดของเนฟริเดียม
- ๒.เนฟโรสโตม/ปากกรวยมีซิเลีย
- ๓.รูเนฟริดิโอพอร์
- ๔.เยื่อกั้นปล้อง
- ๕.ช่องลำไส้
ดูเฉลยและวิธีคิด
คำตอบ: ข้อ ๒ เนฟโรสโตม/ปากกรวยมีซิเลีย
จุดที่ชี้อยู่ที่ปลายท่อรูปกรวยเล็กๆ ที่เปิดอยู่ในช่องลำตัว ชิดกับเยื่อกั้นปล้อง คุณต้องไล่ท่อของเนฟริเดียมจากปลายกรวยนี้ ผ่านเยื่อกั้นปล้องไปขดอยู่ในปล้องถัดไป แล้วไปเปิดออกที่ผนังลำตัว จุดที่ชี้จึงเป็นปลายต้นทางของเนฟริเดียม
เนฟโรสโตมคือปากกรวยที่มีซิเลียโบกพัดของเหลวในช่องลำตัวซึ่งมีของเสียปนอยู่ให้ไหลเข้าสู่ท่อเนฟริเดียม เป็นจุดเริ่มต้นของอวัยวะขับถ่ายแต่ละหน่วย ตรงกับปลายกรวยที่จุดชี้ คำตอบจึงถูกต้อง
ท่อขดของเนฟริเดียมคือส่วนท่อที่ขดไปมาอยู่ในปล้องถัดไป ทำหน้าที่ดูดสารที่ยังมีประโยชน์กลับเข้าสู่เลือดระหว่างทาง ไม่ใช่ปากกรวยที่รับของเหลวเข้า
รูเนฟริดิโอพอร์เป็นรูเปิดที่ผนังลำตัวสำหรับขับของเหลวที่เป็นของเสียออกนอกลำตัว เป็นปลายทางของเนฟริเดียม ไม่ใช่ปลายต้นทางที่จุดชี้
เยื่อกั้นปล้องเป็นแผ่นเยื่อที่แบ่งช่องลำตัวของแต่ละปล้องออกจากกัน ส่วนช่องลำไส้คือช่องภายในท่อทางเดินอาหาร ทั้งสองไม่ใช่ส่วนของอวัยวะขับถ่าย
ข้อ ๔
ภาพนี้เป็นแผนภาพระบบขับถ่ายของแมลง แสดงมัลพิเกียนทิวบูลที่ลอยปลายตันอยู่ในฮีโมลิมฟ์ จุดที่ลูกศรชี้คือมัลพิเกียนทิวบูล ทำหน้าที่ใด
- ๑.ดูดสารของเสียไนโตรเจนและน้ำจากฮีโมลิมฟ์เข้าสู่ท่อ แล้วส่งต่อไปยังทางเดินอาหารเพื่อขับออกร่วมกับกาก
- ๒.สูบฉีดฮีโมลิมฟ์ให้ไหลเวียนไปทั่วช่องว่างลำตัวของแมลง
- ๓.ย่อยสลายอาหารในทางเดินอาหารส่วนกลางของแมลง
- ๔.แลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนและคาร์บอนไดออกไซด์ผ่านผนังลำตัว
- ๕.ดูดซึมสารอาหารที่ย่อยแล้วเข้าสู่ฮีโมลิมฟ์โดยตรง
ดูเฉลยและวิธีคิด
คำตอบ: ข้อ ๑ ดูดสารของเสียไนโตรเจนและน้ำจากฮีโมลิมฟ์เข้าสู่ท่อ แล้วส่งต่อไปยังทางเดินอาหารเพื่อขับออกร่วมกับกาก
มัลพิเกียนทิวบูลเป็นท่อปลายตันที่ลอยอิสระอยู่ในฮีโมลิมฟ์ ไม่ได้ต่อกับหลอดเลือดแบบหน่วยไตของสัตว์มีกระดูกสันหลัง คุณต้องแยกกลไกการทำงานที่ต่างจากไตออกก่อน
มัลพิเกียนทิวบูลดูดของเสียไนโตรเจนและน้ำจากฮีโมลิมฟ์ที่ล้อมรอบเข้าสู่ท่อ เปลี่ยนของเสียไนโตรเจนให้อยู่ในรูปกรดยูริก แล้วส่งต่อไปยังรอยต่อมิดกัต-ฮินด์กัตเพื่อขับออกร่วมกับกากอาหารผ่านทวารหนัก ตรงกับตำแหน่งท่อในภาพ คำตอบจึงถูกต้อง
การสูบฉีดฮีโมลิมฟ์เป็นหน้าที่ของหัวใจหลอดของแมลง ไม่ใช่มัลพิเกียนทิวบูล
การย่อยและการดูดซึมสารอาหารเป็นหน้าที่ของทางเดินอาหารส่วนกลาง ไม่ใช่ท่อขับถ่ายที่จุดชี้
การแลกเปลี่ยนแก๊สในแมลงเกิดที่ระบบท่อลม (trachea) ไม่ใช่มัลพิเกียนทิวบูลซึ่งทำหน้าที่ขับถ่ายของเสีย
ข้อ ๕
ภาพนี้เป็นแผนภาพโครงสร้างภายในของพารามีเซียม โครงสร้างที่ลูกศรชี้ทำหน้าที่ใด
- ๑.ย่อยอาหารที่กินเข้าไปภายในถุงเยื่อหุ้ม
- ๒.ควบคุมการทำงานทั่วไปและเมแทบอลิซึมของเซลล์
- ๓.รับอาหารจากภายนอกเข้าสู่เซลล์
- ๔.ขับกากอาหารที่ย่อยไม่ได้ออกจากเซลล์
- ๕.ขับน้ำส่วนเกินที่ซึมเข้าเซลล์ออกไปนอกเซลล์ เพื่อรักษาสมดุลน้ำ
ดูเฉลยและวิธีคิด
คำตอบ: ข้อ ๕ ขับน้ำส่วนเกินที่ซึมเข้าเซลล์ออกไปนอกเซลล์ เพื่อรักษาสมดุลน้ำ
ลูกศรชี้โครงสร้างรูปดาวที่ปลายด้านหน้าของเซลล์ ตรงกลางเป็นถุงและมีท่อเล็กๆ แผ่ออกรอบทิศ ลักษณะนี้คือคอนแทรกไทล์แวคิวโอล (contractile vacuole)
พารามีเซียมอยู่ในน้ำจืดที่เจือจางกว่าไซโทพลาซึม น้ำจึงออสโมซิสเข้าเซลล์ตลอดเวลา คอนแทรกไทล์แวคิวโอลรวบรวมน้ำส่วนเกินผ่านท่อที่แผ่ออกรอบถุงแล้วบีบตัวขับออกนอกเซลล์ เซลล์จึงไม่บวมจนแตก คำตอบจึงเป็นตัวเลือกที่ห้า
การย่อยอาหารในถุงเยื่อหุ้มเป็นหน้าที่ของฟูดแวคิวโอล ซึ่งเป็นถุงทรงกลมกระจายอยู่ในไซโทพลาซึม
การควบคุมการทำงานทั่วไปของเซลล์เป็นหน้าที่ของมาโครนิวเคลียส ก้อนใหญ่รูปไตกลางเซลล์
การรับอาหารเข้าเซลล์เกิดที่ร่องปาก และการขับกากอาหารออกเกิดที่รูขับกาก ทั้งสองอยู่ที่ผิวเซลล์ ไม่ใช่โครงสร้างรูปดาวที่ลูกศรชี้
เคล็ดลับทำข้อสอบระบบขับถ่าย
- จำลำดับทางที่ของเหลวไหลในหน่วยไตให้ขึ้นใจ โกลเมอรูลัส โบว์แมนส์แคปซูล ท่อขดส่วนต้น ห่วงเฮนเล ท่อขดส่วนท้าย ท่อรวม จะช่วยตอบโจทย์หน่วยไตได้เร็วขึ้น
- แยกให้ชัดว่าการกรอง การดูดกลับ และการหลั่งเกิดที่ส่วนไหนของหน่วยไต เพราะโจทย์ชอบถามหน้าที่มากกว่าถามชื่อ
- จำทางเดินปัสสาวะตามลำดับ ไต ท่อไต กระเพาะปัสสาวะ ท่อปัสสาวะ จะได้ไม่สลับท่อไตกับท่อปัสสาวะเมื่อภาพชี้เฉพาะจุด
- ผูกเรื่องการรักษาดุลยภาพน้ำเข้ากับส่วนท้ายของหน่วยไตและท่อรวม เพราะเป็นจุดที่ฮอร์โมนควบคุมการดูดน้ำกลับทำงาน
คำถามที่พบบ่อย
ระบบขับถ่ายมีหัวข้อย่อยอะไรบ้าง
มีทั้งการขับถ่ายของสัตว์ ไตและทางเดินปัสสาวะ การทำงานของหน่วยไต และไตกับดุลยภาพน้ำและโรคไต เลือกฝึกเฉพาะหัวข้อย่อยหรือสุ่มปนกันได้ และปรับระดับความยากได้
ระบบขับถ่าย A-Level ชีวะ ยากไหม
ยากตรงต้องแยกส่วนของหน่วยไตที่หน้าตาคล้ายกันแต่ทำหน้าที่ต่างกัน เช่น ท่อขดส่วนต้นกับท่อขดส่วนท้าย ฝึกไล่เส้นทางของเหลวในหน่วยไตบ่อยๆ จะช่วยได้มาก
ทำโจทย์ชี้ตำแหน่งระบบขับถ่ายให้เร็วขึ้นได้อย่างไร
จำลำดับทางที่ของเหลวไหลในหน่วยไตตั้งแต่โกลเมอรูลัสจนถึงท่อรวม แล้วผูกแต่ละส่วนกับหน้าที่การกรอง ดูดกลับ หรือหลั่ง จะช่วยให้คุณตอบได้เร็วขึ้น